Stare instalacje elektryczne: jak je mierzyć i oceniać w protokole

Trafiasz na przegląd do mieszkania z lat 90. Rozdzielnica na korki, brak osobnego przewodu ochronnego, gdzieś w ścianie guma. Instalacja nie wygląda jak z dzisiejszego katalogu i pierwsza myśl jest prosta: orzeczenie negatywne. Ale czy na pewno?

To jest moment, w którym łatwo napisać nieuczciwy protokół. „Stara” i „niebezpieczna” to nie to samo, a ty oceniasz to drugie, nie pierwsze.

Stara instalacja to nie znaczy niebezpieczna

Instalacji z lat 90 nie oceniasz tak, jakby była nowa i szła do odbioru. Oceniasz, czy jest bezpieczna do dalszej eksploatacji dzisiaj. Odstępstwa od aktualnych wymagań zapisujesz jako zalecenia, a nie jako twarde orzeczenie negatywne.

Trzy słowa, których nie wolno mylić

Tu rodzi się większość błędów w orzeczeniu:

• Stara - wykonana według wcześniejszych przepisów.
• Niezgodna z dzisiejszą normą - brakuje jej czegoś, co dziś jest wymagane, na przykład wyłącznika różnicowoprądowego.
• Niebezpieczna - realnie grozi porażeniem albo pożarem, na przykład izolacja spadła poniżej wartości dopuszczalnej.

Stara bywa niezgodna z dzisiejszą i jednocześnie bezpieczna. I odwrotnie: nowa, z kompletem papierów, bywa niebezpieczna, gdy ktoś sknocił wykonanie. Orzeczenie dotyczy trzeciego punktu, nie pierwszego.

Czego przy starej instalacji nie robisz

• Nie odtwarzasz z pamięci, co było wymagane w 1995. Nikt nie ma tego przepisu pod ręką i łatwo strzelić datą obok.
• Nie wystawiasz orzeczenia negatywnego tylko za to, że są korki zamiast wyłączników albo układ TN-C zamiast TN-C-S.
• Nie przepisujesz dzisiejszej listy „co musi być” jak dla odbioru nowej instalacji.

Co realnie sprawdzasz

Sprawdzanie okresowe (PN-HD 60364-6) ma ustalić jedno: czy instalacja nadaje się do dalszego bezpiecznego użytkowania. Robisz to samo, co zawsze, tylko z inną głową do wyniku:

• Oględziny - stan rozdzielnicy, osłon, oznaczeń, ślady przegrzań, dostęp do części czynnych.
• Ciągłość przewodów ochronnych - pomiar opisany w części serii o ciągłości przewodów ochronnych.
• Rezystancja izolacji według progów z normy (patrz część o rezystancji izolacji). To tutaj wychodzi realne niebezpieczeństwo starej instalacji: guma i wilgoć.
• Skuteczność ochrony przy uszkodzeniu - impedancja pętli zwarcia w układzie TN, a w układzie TT warunek na rezystancję uziemienia.
• Działanie RCD, jeśli są (czas i prąd zadziałania).

Jeśli są wcześniejsze protokoły, bierzesz je pod uwagę. Wszelkie uszkodzenia i warunki niebezpieczne muszą trafić do protokołu.

Typowe sytuacje w terenie i jak je orzec

Wzorzec jest jeden: większość sytuacji to „stara i niezgodna, więc zalecenie”, a nie orzeczenie negatywne. To ostatnie rezerwujesz dla realnego zagrożenia, a to najczęściej wychodzi z pomiaru izolacji, nie z wyglądu rozdzielnicy.

• Układ TN-C, bez osobnego przewodu ochronnego. Sprawdzasz skuteczność ochrony i stan połączeń przewodu PEN. Zwykle bezpieczna, choć niezgodna z dzisiejszym standardem. Orzeczenie: dopuszczalna warunkowo, z zaleceniem rozdzielenia PEN na osobny przewód ochronny i neutralny (TN-C-S) przy najbliższej modernizacji.
• Brak wyłącznika różnicowoprądowego. Sprawdzasz, czy jest jakakolwiek ochrona uzupełniająca, zwłaszcza na gniazdach, w łazience i na zewnątrz. Dziś RCD jest wymagany, ale sama jego nieobecność w starej instalacji nie czyni jej niebezpieczną. Orzeczenie: zalecenie dołożenia RCD 30 mA na obwody gniazd i pomieszczenia wilgotne.
• Stara izolacja, guma. Mierzysz rezystancję izolacji. Jeśli spadła poniżej wartości dopuszczalnej, to nie jest „tylko stara” - to realny warunek niebezpieczny do usunięcia. Tu orzeczenie negatywne jest uczciwe.
• Przewody aluminiowe. Problemem jest nie sam materiał, tylko stan i dokręcenie połączeń oraz ślady przegrzań. Zwykle dopuszczalna, z zaleceniem kontroli i poprawy połączeń.
• Rozdzielnica na korkach. Sprawdzasz skuteczność ochrony z prądem zadziałania bezpiecznika. Stara i niezgodna, ale zwykle nie niebezpieczna. Zalecenie: modernizacja rozdzielnicy - wyłączniki, RCD, osobny przewód ochronny.
• Brak ochrony przepięciowej (SPD). Obowiązek wynika z przepisów techniczno-budowlanych z cezurą 1 stycznia 2018, więc nie każda starsza instalacja musi go mieć. Dla starszych: zalecenie przy modernizacji, nie wynik negatywny.

Jak sformułować orzeczenie

Norma daje na to pełne pokrycie. Protokół może zawierać zalecenie naprawy lub ulepszenia (PN-HD 60364-6, pkt 6.4.4.2), a uszkodzenia i warunki niebezpieczne muszą się w nim znaleźć (pkt 6.5.1.4). W praktyce kończysz jednym z trzech werdyktów:

• Nadaje się do dalszej eksploatacji - bez zastrzeżeń wpływających na bezpieczeństwo.
• Nadaje się warunkowo, z zaleceniami - bezpieczna dziś, ale z odstępstwami od aktualnych wymagań do usunięcia w określonym czasie. Tu wpisujesz TN-C, brak RCD, brak SPD.
• Nie nadaje się do dalszej eksploatacji - realne zagrożenie, na przykład izolacja poniżej wartości dopuszczalnej albo brak skutecznej ochrony przy uszkodzeniu.

Norma daje nawet gotowy formularz dla instalacji istniejącej (Tablica E.2), osobny od tego dla instalacji nowej. Sam werdykt i podpis firmuje osoba z odpowiednimi uprawnieniami.